QR कोड स्कॅन करताना होणारी फसवणूक कशी टाळावी?
आजच्या काळात दुकानात खरेदी करताना, चहा-नाश्ता करताना, बिल भरताना, बस/रिक्षा/प्रवासात
अथवा एखाद्या जाहिरातीवर किंवा फॉर्मवर दिलेली माहिती पाहताना QR कोड (Quick Response Code) स्कॅन करणे ही अत्यंत
सामान्य बाब झाली आहे. फक्त दोन सेकंदांत कॅमेरा
किंवा पेमेंट अॅपने QR कोड स्कॅन केला की काम होते—मग ते पैसे पाठवणे असो, वेबसाइट उघडणे
असो किंवा माहिती मिळवणे असो.
मात्र, हीच सोय आज काही सायबर गुन्हेगारांसाठी फसवणुकीचे साधन बनली आहे. बनावट QR कोड (Fake QR Code) किंवा
QR कोड फसवणूक (QR Scam / Quishing) च्या माध्यमातून लोकांच्या खात्यातील पैसे काढून
घेणे, फसव्या पेमेंट लिंककडे नेणे किंवा गोपनीय माहिती चोरण्याचे प्रकार वाढताना
दिसतात. विशेष म्हणजे, साधा काळ्या-पांढऱ्या चौकटींचा QR कोड पाहून तो
खरा आहे की बनावट हे डोळ्यांना लगेच समजत नाही. त्यामुळे QR
कोड स्कॅन
करताना योग्य नियम आणि सतर्कता बाळगणे अत्यंत गरजेचे आहे. या ब्लॉगमध्ये
आपण QR कोड फसवणूक कशी होते, ती कशी टाळावी आणि चूक झाल्यास काय करावे याबद्दल
सविस्तर जाणून घेऊया.
QR कोडच्या माध्यमातून फसवणूक कशी होते?
१. दुकानावर किंवा काउंटवर बनावट QR स्टिकर चिकटवणे
एखाद्या दुकानाचा, स्टॉलचा किंवा सेवा केंद्राचा मूळ QR कोड झाकून किंवा त्यावर
स्वतःचा दुसरा QR कोड स्टिकर चिकटवून ठेवला जाऊ शकतो. ग्राहकाने
घाईघाईत तो स्कॅन केल्यास पैसे दुकानदाराऐवजी थेट फसवणूक करणाऱ्याच्या खात्यात
जातात.
२. "पैसे मिळवण्यासाठी QR स्कॅन
करा" असे सांगून फसवणूक
ऑनलाइन वस्तू विकताना, सेवा देताना, कॅशबॅक/रिफंड/बक्षीस देताना किंवा पेमेंटच्या
नावाखाली अनेकदा "मी तुम्हाला पैसे पाठवत आहे,
खात्यात रक्कम जमा होण्यासाठी हा QR कोड स्कॅन करा आणि PIN
टाका" असे सांगितले जाते. लक्षात ठेवा—कोणत्याही
पेमेंट अॅपवर पैसे 'प्राप्त' करण्यासाठी QR कोड स्कॅन करून UPI
PIN टाकावा लागत नाही.
३. बनावट वेबसाइट किंवा फिशिंग लिंककडे नेणारे QR कोड्स
पोस्टर, ई-मेल, सोशल मीडिया किंवा अनोळखी मेसेजेसमधील QR कोड स्कॅन केल्यास अनेकदा
बनावट लॉगिन पेज, फसव्या KYC/बँकिंग साइट किंवा संशयास्पद लिंकवर नेले जाते आणि तिथे
पासवर्ड, OTP किंवा वैयक्तिक माहिती भरण्यास भाग पाडले जाते.
४. असुरक्षित फाइल किंवा अॅप डाउनलोड करण्यास प्रवृत्त
करणे
काही बनावट QR कोड्समधून संशयास्पद लिंक उघडून अनोळखी फाइल्स किंवा अॅप्स
इन्स्टॉल करण्याचा प्रयत्न केला जातो, ज्यामुळे डिव्हाइसच्या सुरक्षिततेला धोका
निर्माण होऊ शकतो.
QR कोड स्कॅन करताना फसवणूक टाळण्याचे सोपे नियम
- पैसे 'पाठवण्यासाठी'
आणि 'मिळवण्यासाठी' फरक समजून
घ्या: QR कोड स्कॅन करून पेमेंट करणे हे सहसा पैसे पाठवण्याशी
किंवा दिलेल्या माहिती/लिंककडे जाण्याशी संबंधित असते. कोणीही
पैसे पाठवण्यासाठी तुम्हाला QR स्कॅन करून PIN किंवा Approve
करायला सांगत असेल, तर
तात्काळ थांबा.
- स्कॅन
केल्यानंतर 'प्राप्तकर्त्याचे नाव' तपासा: पेमेंट अॅपने QR कोड स्कॅन
केल्यावर रक्कम टाकण्यापूर्वी स्क्रीनवर दिसणारे प्राप्तकर्त्याचे
नाव (Payee Name) आणि तपशील नीट वाचा. दुकानदाराचे,
संस्थेचे किंवा ओळखीच्या व्यक्तीचे नाव वेगळे किंवा
संशयास्पद दिसत असल्यास त्वरित विचारणा करा किंवा व्यवहार थांबवा.
- स्टिकर
किंवा बदलेला QR कोड तपासा: काउंटवर
किंवा भिंतीवर लावलेला QR कोड दुसऱ्या कागदाने/स्टिकरने चिकटवलेला आहे का,
तुटलेला आहे का किंवा त्यावर वेगळे नाव छापलेले आहे का
ते पहा. शंका आल्यास दुकानदाराला थेट विचारा.
- पेमेंट
करण्यापूर्वी रक्कम आणि PIN नीट तपासा: रक्कम
भरताना शून्यांची संख्या (उदा. ₹१०० ऐवजी ₹१,०००) नीट
तपासा. UPI PIN टाकताना आजूबाजूला कोणी पाहत नाही ना याची खात्री करा
आणि PIN कधीही कोणाशीही शेअर करू नका.
- अनोळखी
ठिकाणचे किंवा मेसेजमधील QR कोड स्कॅन करणे टाळा: WhatsApp,
SMS, ई-मेल, सोशल मीडिया किंवा अनोळखी भित्तीपत्रकांवरील संशयास्पद
QR कोड्स घाईघाईत स्कॅन करू नका. महत्त्वाच्या
सेवा किंवा माहितीसाठी नेहमी अधिकृत वेबसाइट किंवा खात्रीशीर स्रोताचा वापर
करा.
- लिंकचा
प्रीव्ह्यू पाहूनच पुढे जा: कोणत्याही
QR कोडमधून उघडणारी लिंक किंवा पेज अनोळखी किंवा विचित्र
वाटत असल्यास तिथे कोणतीही माहिती, लॉगिन, पासवर्ड
किंवा OTP भरू नका आणि लगेच मागे फिरा.
QR कोड फसवणूक झाल्यास किंवा संशय आल्यास काय करावे?
- तात्काळ
बँक आणि पेमेंट अॅपशी संपर्क साधा: चुकीचा
किंवा संशयास्पद व्यवहार झाल्यास वेळ न दवडता संबंधित बँकेच्या अधिकृत
हेल्पलाइन नंबरवरून किंवा अॅपमधील सपोर्टद्वारे माहिती कळवा आणि गरज पडल्यास
खाते/कार्ड/UPI सुरक्षिततेसाठी तात्पुरती पावले उचला.
- सायबर
हेल्पलाइन आणि पोर्टलवर तक्रार नोंदवा: आर्थिक
फसवणूक घडल्यास तात्काळ 1930 या सायबर
हेल्पलाइन क्रमांकावर कॉल करा आणि cybercrime.gov.in या अधिकृत
पोर्टलवर तक्रार नोंदवा.
- पुराव्यांची
नोंद ठेवा: व्यवहाराचा UTR / Reference क्रमांक,
रक्कम, तारीख-वेळ, QR कोडचा फोटो किंवा स्क्रीनशॉट्स व्यवस्थित
जतन करून ठेवा.
QR कोड हे दैनंदिन व्यवहार सोपे आणि जलद करणारे उत्तम तंत्रज्ञान आहे, पण त्वरित व्यवहार करताना थोडीशी सतर्कता राखणे अत्यंत गरजेचे आहे. प्राप्तकर्त्याचे नाव तपासणे, पैसे मिळवण्यासाठी PIN न टाकणे, बदलेल्या/संशयास्पद QR कोडपासून सावध राहणे आणि गरज पडल्यास तत्काळ तक्रार करणे या सवयी अंगीकारल्यास आपण QR कोड फसवणुकीपासून स्वतःचे आणि इतरांचे सहज संरक्षण करू शकतो.

कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा