घरबसल्या ऑनलाईन मोफत कोर्सेस करण्यासाठी 'SWAYAM' आणि 'NPTEL' चा वापर कसा करावा?

घरबसल्या ऑनलाईन मोफत कोर्सेस करण्यासाठी 'SWAYAM' आणि 'NPTEL' चा वापर कसा करावा?

आजच्या डिजिटल युगात जर तुम्हाला तुमची स्किल्स सुधारायची असतील, नवीन टेक्नॉलॉजी शिकायची असेल किंवा आयआयटी (IIT) सारख्या नामांकित संस्थांमधील प्रोफेसर्सकडून थेट शिकायचे असेल, तर लाखो रुपये खर्च करण्याची अजिबात गरज नाही. केंद्र सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाने विद्यार्थ्यांसाठी आणि नोकरदारांसाठी SWAYAM आणि NPTEL हे दोन अत्यंत शक्तिशाली प्लॅटफॉर्म उपलब्ध करून दिले आहेत.

या प्लॅटफॉर्म्सवरून तुम्ही घरबसल्या पूर्णपणे मोफत शिक्षण घेऊ शकता आणि हवे असल्यास देशातील सर्वोच्च संस्थांचे अधिकृत प्रमाणपत्र (Certificate) देखील मिळवू शकता.

हा तुमच्या ब्लॉगसाठीचा एक सविस्तर आणि सोपा मार्गदर्शक आहे.

1. SWAYAM आणि NPTEL म्हणजे काय? (What are they?)

पहिले या दोन्हीमधील संबंध आणि फरक सोप्या भाषेत समजून घेऊया:

·         SWAYAM (Study Webs of Active-Learning for Young Aspiring Minds): हा केंद्र सरकारचा एक मुख्य डिजिटल प्लॅटफॉर्म (MOOCs - Massive Open Online Courses) आहे. यावर नववीपासून ते पोस्ट-ग्रॅज्युएशनपर्यंतचे सर्व विषयांचे (आर्ट्स, कॉमर्स, सायन्स, मॅनेजमेंट इ.) कोर्सेस उपलब्ध आहेत.

·         NPTEL (National Programme on Technology Enhanced Learning): हा प्रामुख्याने इंजिनिअरिंग, टेक्नॉलॉजी आणि कोर सायन्स विषयांवर लक्ष केंद्रित करणारा उपक्रम आहे, जो देशामधील ७ प्रमुख IITs (उदा. IIT Bombay, IIT Madras) आणि IISc बेंगलोर यांनी एकत्रितपणे सुरू केला आहे. NPTEL हा SWAYAM चाच एक मुख्य भाग आहे.

2. या कोर्सेसचे ४ मोठे फायदे

·         IIT आणि केंद्रीय विद्यापीठांचे प्रोफेसर्स: तुम्हाला देशातील सर्वोत्तम शिक्षकांकडून शिकण्याची थेट संधी मिळते.

·         १००% मोफत शिक्षण: सर्व व्हिडिओ लेक्चर्स, स्टडी मटेरियल, आणि नोट्स पूर्णपणे मोफत आहेत.

·         क्रेडिट ट्रान्सफर (Credit Transfer): जर तुम्ही कॉलेजमध्ये शिकत असाल, तर SWAYAM वरील कोर्स पूर्ण करून त्याचे 'क्रेडिट्स' तुमच्या कॉलेजच्या मुख्य गुणपत्रिकेत (Markshseet) जोडू शकता (UGC च्या नियमांनुसार).

·         अधिकृत प्रमाणपत्र (Verified Certificate): कोर्स पूर्ण केल्यानंतर तुम्हाला आयआयटी किंवा भारत सरकारचे अधिकृत प्रमाणपत्र मिळते, जे तुमच्या रिझ्युमेची (Resume) किंमत वाढवते.

3. कोर्सेसची रचना कशी असते? (Course Structure)

हे कोर्सेस सामान्यतः ४ आठवडे, ८ आठवडे किंवा १२ आठवड्यांचे असतात. यामध्ये:

1.      दर आठवड्याला नवीन व्हिडिओ लेक्चर्स आणि नोट्स पोर्टलवर अपलोड होतात.

2.      प्रत्येक आठवड्याच्या शेवटी एक ॲसिटमेंट (Assignment/चाचणी) सोडवावी लागते, ज्याला अंतिम निकालात २५% वेटेज असते.

4. SWAYAM आणि NPTEL वर नोंदणी करण्याची Step-by-Step प्रोसेस

कोर्स सुरू करण्यासाठी खालील सोप्या स्टेप्स फॉलो करा:

पायरी १: अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या

सर्वप्रथम अधिकृत पोर्टलला भेट द्या: swayam.gov.in (जर तुम्हाला थेट इंजिनिअरिंगचे कोर्सेस हवे असतील, तर तुम्ही nptel.ac.in वरूनही सुरुवात करू शकता, जे शेवटी SWAYAM शीच जोडलेले आहे).

पायरी २: नवीन अकाउंट तयार करा (Sign In/Register)

·         होमपेजवर उजव्या बाजूला वर असलेल्या 'Sign-In / Register' या बटणावर क्लिक करा.

·         तुम्ही तुमच्या गुगल अकाउंट (Google/Gmail ID), फेसबुक किंवा मायक्रोसॉफ्ट आयडीचा वापर करून थेट Sign Up करू शकता.

पायरी ३: कोर्स शोधणे (Course Catalog)

·         लॉगिन झाल्यानंतर 'Course Catalog' या पर्यायावर क्लिक करा.

·         तिथे तुम्हाला AICTE, CEC, IGNOU, NCERT, NPTEL आणि UGC अशा राष्ट्रीय समन्वयकांचे (National Coordinators) पर्याय दिसतील.

·         इंजिनिअरिंग आणि आयटी क्षेत्रासाठी NPTEL निवडा. इतर मानव्यविद्या, भाषा किंवा व्यवस्थापनासाठी संबंधित विभाग निवडा किंवा थेट सर्च बारमध्ये तुम्हाला हवा तो कोर्स (उदा. Python, Data Science, Digital Marketing) टाईप करून सर्च करा.

पायरी ४: कोर्समध्ये प्रवेश घ्या (Join Course)

·         तुमच्या आवडीच्या कोर्सवर क्लिक केल्यावर त्याची संपूर्ण माहिती उघडेल (कोर्स कधी सुरू होणार, परीक्षा कधी आहे, प्रोफेसर्स कोण आहेत इ.).

·         तिथे डाव्या बाजूला असलेल्या 'Join' या मोठ्या बटणावर क्लिक करा.

·         तुमची वैयक्तिक माहिती (नाव, मोबाईल नंबर, तुम्ही विद्यार्थी आहात की नोकरदार, कॉलेजचे नाव इ.) भरा, अटी मान्य करा आणि फॉर्म सबमिट करा. तुम्ही त्या कोर्समध्ये यशस्वीरित्या दाखल व्हाल.

5. अधिकृत प्रमाणपत्र (Certificate) कसे मिळवायचे?

शिक्षण पूर्णपणे मोफत असले, तरी प्रमाणपत्रासाठी (Certificate) तुम्हाला एक छोटी अधिकृत परीक्षा द्यावी लागते.

1.      परीक्षा फॉर्म भरणे: कोर्सच्या शेवटी होणाऱ्या प्रत्यक्ष परीक्षेसाठी तुम्हाला ऑनलाईन अर्ज करावा लागतो आणि ₹१,००० परीक्षा फी ऑनलाईन भरावी लागते.

2.      प्रत्यक्ष परीक्षा (In-Person Exam): ही परीक्षा ऑनलाईन घरबसल्या होत नाही. तर तुम्हाला तुमच्या जवळच्या शहरातील परीक्षा केंद्रावर (Exam Center) प्रत्यक्ष जाऊन कॉम्प्युटरवर ही परीक्षा द्यावी लागते (MCQ स्वरूपात).

3.      प्रमाणपत्र पात्रता नियम: प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी दोन गोष्टी आवश्यक आहेत:

o    सर्व वीकली ॲसिटमेंट्सच्या सरासरीत (Best Assignments) २५ पैकी किमान १० गुण असणे आवश्यक आहे.

o    प्रत्यक्ष लेखी परीक्षेत ७५ पैकी किमान ३० गुण असणे आवश्यक आहे.

o    एकूण १०० पैकी किमान ४० गुण मिळाल्यासच तुम्हाला आयआयटीच्या शिक्क्यासह डिजिटल ई-प्रमाणपत्र (E-Certificate) जारी केले जाते, जे तुम्ही डाऊनलोड करू शकता.

💡 ब्लॉग वाचकांसाठी विशेष 'गोल्डन' टिप: जर तुम्ही इंजिनिअरिंग किंवा टेक्नॉलॉजीचे विद्यार्थी असाल, तर NPTEL वरील 'Elite' किंवा 'Silver/Gold' मेडल असणाऱ्या प्रमाणपत्रांना मोठ्या मल्टिनॅशनल कंपन्यांमध्ये (उदा. TCS, Infosys, Cognizant) नोकरीच्या वेळी खूप जास्त प्राधान्य दिले जाते. अनेक कंपन्या थेट NPTEL च्या टॉपर विद्यार्थ्यांना थेट इंटरव्ह्यूसाठी कॉल करतात!

 

येथे क्रेडिट ट्रान्सफर (Credit Transfer) प्रक्रियेबद्दलची सविस्तर माहिती दिली आहे. कॉलेजमधील विद्यार्थ्यांसाठी ही माहिती अत्यंत महत्त्वाची आहे, कारण यामुळे त्यांना कॉलेजमध्ये न जाता थेट ऑनलाईन कोर्स करून स्वतःचे मार्क्स (Citations/Credits) वाढवता येतात.

💡 विशेष बोनस माहिती: SWAYAM कोर्सेसचे 'क्रेडिट्स' तुमच्या कॉलेज रिझल्टमध्ये कसे जोडावे?

युनिव्हर्सिटी ग्रांट्स कमिशन (UGC) आणि AICTE च्या नियमांनुसार, आता भारतातील कॉलेज विद्यार्थ्यांना त्यांच्या मुख्य अभ्यासक्रमाच्या (Syllabus) ४०% पर्यंतचे कोर्सेस SWAYAM प्लॅटफॉर्मवरून करण्याची मुभा आहे. या प्रक्रियेला 'Credit Transfer System' असे म्हणतात.

१. क्रेडिट ट्रान्सफर नेमके कसे काम करते?

जर तुमच्या कॉलेजच्या चालू सेमिस्टरमध्ये एखादा अवघड विषय असेल किंवा तुम्हाला एखाद्या अतिरिक्त विषयाची आवड असेल, तर तुम्ही त्याऐवजी SWAYAM वरील समतुल्य (Equivalent) कोर्स निवडू शकता. तो कोर्स पूर्ण केल्यावर जे क्रेडिट्स (गुण) मिळतात, ते थेट तुमच्या युनिव्हर्सिटीच्या मूळ गुणपत्रिकेत (Marksheet) जोडले जातात आणि तुम्हाला कॉलेजची त्या विषयाची अंतर्गत परीक्षा देण्यापासून सूट मिळू शकते.

२. क्रेडिट ट्रान्सफरची सोपी प्रोसेस (Step-by-Step):

·         पायरी १: कॉलेजची मंजुरी (Nodal Officer): प्रत्येक कॉलेजमध्ये एक 'SWAYAM Local Chapter' किंवा एक नोडल ऑफिसर (शिक्षक) असतो. कोर्सला जॉईन करण्यापूर्वी तुमच्या कॉलेजमध्ये तो कोर्स क्रेडिट ट्रान्सफरसाठी मंजूर आहे का, याची त्यांच्याकडून खात्री करून घ्या.

·         पायरी २: अर्जात कॉलेजची माहिती भरणे: SWAYAM वर प्रोफाईल भरताना तुमच्या कॉलेजचे नाव अचूक निवडा आणि "Is this for Credit Transfer?" या पर्यायावर 'YES' वर टिक करा.

·         पायरी ३: परीक्षा उत्तीर्ण करणे: वर सांगितल्याप्रमाणे ₹१,००० फी भरून अधिकृत परीक्षा द्या आणि प्रमाणपत्र मिळवा.

·         पायरी ४: ABC ID / APAAR ID शी जोडणी: परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर तुमचे मिळालेले क्रेडिट्स केंद्र सरकारच्या Academic Bank of Credits (ABC ID) मध्ये डिजिटल स्वरूपात जमा होतात.

·         पायरी ५: कॉलेजमध्ये प्रमाणपत्र जमा करणे: रिझल्ट लागल्यानंतर तुमच्या SWAYAM प्रमाणपत्राची प्रत कॉलेजच्या परीक्षा विभागात (Exam Cell) जमा करा. त्यानंतर कॉलेज प्रशासन ते क्रेडिट्स तुमच्या फायनल सेमिस्टरच्या रिझल्टमध्ये अपडेट करेल.